Izerska magistrala turystyki pieszej

Przyroda Gór Izerskich

GEOLOGIA

Fotografie z galerii Špičák

Góry Izerskie tworzy przede wszystkim granit, który od prawie ćwierci miliarda lat występuje w całej centralnej części gór, w okolicach Jablonca i Frýdlantu. Cechą charakterystyczną granitu Gór Izerskich jest jego gruboziarnistość, z wyraźnymi kryształami różowych skaleni. Zwłaszcza na północnych zboczach gór tworzy on wiele dziwacznych skał, wyraźne granitowe skaliska występują jednak również z obłych grzbietów na płaskowyżu gór. Interesujące „bochenkowate” skały znajdują się na szczycie Gołębnika (Holubníka), Ptasich Kup (Ptačích kup), Kamieni Kłusowników (Pytláckých kamenů) lub Jizery. Ładną grupę skalną tworzą Śnieżne Wieżyczki (Sněžné věžičky), na północ od Kristiánova. Na skutek procesu wietrzenia żył granitowych do piaskowych nanosów w górskich potokach przedostawały się kryształy wielu cennych minerałów, na przykład rubiny, szafiry i ponad trzydzieści innych kamieni szlachetnych. Szafiry z Gór Izerskich, pozyskiwane już od czasów średniowiecza z nanosów Szafirowego Potoku (Safirový potok) lub rzeki Jizerki w osadzie Jizerka, zgodnie z tradycją należą do najpiękniejszych w Europie. Wszystkie dawne miejsca znajdowania kamieni szlachetnych w osadzie Jizerka były eksploatowane jeszcze w XIX wieku, kiedy miejscowa ludność wybierała z nanosów czarne kamienie – ilumenity, których tutejsza odmiana nosi nieprzypadkową nazwę iserin.

FAUNA

Fotografie z galerii Przyroda Albrechtice u Fr. - Hemmrich
Fotografie z galerii Jizerka

Skład i różnorodność gatunków zwierząt w Górach Izerskich zależą od charakteru poszczególnych rejonów, inne zwierzęta występują w lasach bukowych, inne na torfowiskach czy w borach świerkowych. Ciekawostką jest, że także w Górach Izerskich żyły w przeszłości wielkie zwierzęta – ostatni niedźwiedź został zastrzelony w rewirze fojteckim w roku 1741, ostatni wilk – ćwierć stulecia później.

W lasach Gór Izerskich tradycyjnie występuje zwierzyna płowa, która przez ostatnie dziesięciolecia rozmnaża się nadmiernie, wywołując wiele problemów w zakresie uprawy lasów oraz ochrony i odtwarzania drzewostanu. Na północnych stokach, pokrytych buczyną, pojawia się też często zwierzyna gruba – dziki. W tym kontekście warto podkreślić fakt, że z pierwotnej izerskiej populacji tych zwierząt ostał się tylko jeden wychudzony osobnik, zastrzelony w roku 1924. Pod koniec drugiej wojny światowej zwierzyna ta uciekła z poniszczonych terenów łowieckich na Śląsku i zaaklimatyzowała w izerskich lasach bukowych oraz w okolicach Frýdlantu, gdzie jej liczebność sięga obecnie kilkuset sztuk.

Do zwierzyny łownej w Górach Izerskich należały kiedyś ptaki – najbardziej pożądane były głuszce i cietrzewie, będące w przeszłości charakterystycznymi ptakami łownymi Gór Izerskich. Jeszcze w XIX wieku było tu bardzo rozpowszechnione ptasznictwo - chwytanie ptaków. Sidła, w które łapano je w celach konsumpcyjnych, a później także na sprzedaż, były rozstawiane w różnych rejonach gór – na przykład blisko torfowiska Na Čihadle lub na Václavikovej studánce. Również obecnie, jeśli chodzi o liczbę gatunków, ptaki mają liczną reprezentację w Górach Izerskich. Są tu zarówno rzadko występujące sowy – puchacz olbrzymi i włochatka, jak i dalsze ptasie gatunki – pleszka, muchołówka żałobna, muchołówka szara, kowalik, świergotek, sikora, sikora modraszka. W niektórych partiach gór występują także bociany czarne, dzięcioły czarne, dzięcioły zielone, pluszcze i pliszki. Z ptaków drapieżnych typowe są myszołów i jastrząb leśny. Mniejsze ssaki żyją w Górach Izerskich w ukryciu, rozpowszechnione są ryjówka pospolita i ryjówka malutka, do dalszych typowych gryzoni należą mysz leśna (apodemus flavicollis), a nawet jeszcze mniejsze orzesznice (muscardinus avellanaris) i popielice. Obok zwierzyny płowej mamy tu lisa pospolitego i kunę leśną. Dla Gór Izerskich typowa jest także salamandra, często występująca na przykład w lasach bukowych.

Lasy Gór Izerskich są także bogate w bezkręgowce – zwłaszcza szczypawki, chrząszcze kózki i jelonki (kostrzenie). Głównie w lasach bukowych znajduje się wiele motyli - lotnica zyska (aglia tau), pokłonnik osinowiec (limenitis populi), rusałka żałobnik (nymphalis antiopa). W niedawnej przeszłości bardziej niż obficie była rozprzestrzeniona w górach wskaźnica modrzewianeczka, która w latach 1978 – 1980 spowodowała w izerskich lasach potężną katastrofę ekologiczną.

Ryby w Górach Izerskich występują w górskich potokach i zbiornikach w dolinach, tradycyjny jest pstrąg, na którego niegdyś z zamiłowaniem kłusowali izerscy górale; do zbiorników wodnych wybudowanych na początku XX wieku został sztucznie wprowadzony także amerykański pstrąg źródlany(salvelinus fontinalis).

FLORA

Fotografie: Krásný výhled od Božen Němec, z galerie Sedlo holubníku
Fotografie z galerii Krásná Maří

Lasy Jizerských hor (Gór Izerskich) stanowiły przed 800 laty naturalną granicę ziem czeskich. Pod względem gatunkowym skład ich różnił się w istotny sposób od obecnego – dwie trzecie lasów górskich tworzyły świerki i jodły, na pozostałej powierzchni rosły drzewa liściaste – buk, klon, wiąz i brzoza. Wielkie obszary leśne o takim składzie doznały pierwszych zmian w związku z niemiecką kolonizacją w XIII wieku, wyrąb drzew w ciągu wieków przenosił się z czasem w coraz wyższe partie gór – najpotężniejsze rozmiary przybrał jednak wraz z rozwojem szklarstwa w XVII i XVIII wieku.

W chwili obecnej świerki (świerk zwyczajny i świerk kłujący) zajmują 75% powierzchni lasów w Górach Izerskich, na 10% rośnie buk leśny, a pozostałą powierzchnię pokrywają inne gatunki lub też jest naga. Naturalne izerskie lasy świerkowe mają bogate podszycie (czarna jagoda, śmiałek pogięty, paprocie, najróżniejsze gatunki mchów). Na bardziej otwartych przestrzeniach pojawia się czasem typowa górska roślina - goryczka trojeściowa (gencjana). Oznaką odradzania się lasów Gór Izerskich jest imponujący powrót owocujących krzewów jagodowych i grzybów w poszycie lasów świerkowych i bukowych.

Typowe izerskie torfowiska powstały po zakończeniu ostatniego okresu lodowcowego, mniej więcej przed 10 tysiącami lat. Dominującą na nich rośliną są mszaki torfowiskowe. Drzewa, ze względu na brak substancji odżywczych, na torfowiskach nie występują lub też wegetują tylko w najróżniejszych karłowatych postaciach. Na torfowiskach dobrze się czują rośliny typowe dla znacznie bardziej na północ wysuniętych regionów. Można tu spotkać całą plejadę przedstawicieli północnej flory – żurawinę, bażynę obupłciową, modrzewnicę zwyczajną. Na torfowiskach występują także inne charakterystyczne rośliny drzewiaste i pozostałe rośliny - kosodrzewina, turzyca i wełnianka z charakterystycznymi białymi kłaczkami lub mięsożerna, typowa dla izerskich torfowisk rosiczka okrągłolistna.

Górskie łąki, od stuleci troskliwie pielęgnowane, stanowią charakterystyczną wartość przyrody Gór Izerskich, mimo że pierwotnie, w najdawniejszych czasach, powstały w wyniku działalności ludzi. Zwłaszcza w rejonie Jablonca i Tanvaldu zachowały one swój pierwotny charakter, a nawet kanaliki odwadniające. Na łąkach kwitnie wiele roślin, na przykład kilka cennych gatunków storczyków. Wiele z tych łąk ucierpiało jednak w związku z powojenną kolektywizacją lub państwową gospodarką ziemią, częściowo zarosło samosiewami, częściowo zostało w niewłaściwy sposób zmeliorowane. Najcenniejsze łąki z interesującą florą są na ogół koszone przez najrozmaitsze organizacje społeczne o ekologicznym charakterze – na przykład Upolínová louka na Jizerce. Część łąk w okolicy Bedřichova i Hrabětic jest wykorzystywana przez hodowców koni. Niestety, typowe łąkowe pasterstwo w Górach Izerskich zanikło praktycznie u schyłku XX wieku.

TYPOWE IZERSKIE ROŚLINY - KYCOL (STARZEC JAJOWATY) I PEŁNIK ALPEJSKI

Pełnik alpejski (Trollius altissimus) – bylina o żółtych kulistych kwiatach - jest charakterystyczną wiosenną rośliną na Jizerce, gdzie obficie rozkwita w kwietniu i w maju. Najwięcej egzemplarzy tego gatunku można zobaczyć na tzw. Upolínovej louce na północnym stoku Bukovca. Ze względu na występowanie pełnika alpejskiego, łąka jest systematycznie koszona ręcznie. Mimo że roślina występuje przede wszystkim na tym stanowisku, stała się charakterystycznym przedstawicielem izerskiej flory, między innymi dlatego, że uznano ją za symbol Chráněné krajinné oblasti (CHKO) Jizerské hory.

Kycol – oficjalna nazwa starzec jajowaty (senecio ovatus) – to typowa roślina izerskich poręb i peryferyjnych, niezagospodarowanych łąk. Jest łatwo rozpoznawalny dzięki żółtym kwiatkom i szczególnej, „miotłowatej” strukturze, ale i tak jest bardzo często mylony z nawłocią pospolitą. Dziwnie brzmiąca nazwa ma pochodzenie ludowe i można ją wiązać z tutejszym regionem. Ponoć pochodzi z języka izerskich niemieckich górali - z przekręconego słowa Kühzagel – krowi ogon, do którego roślina jest podobna. Przez miejscowych górali był przez wieki uznawany za wszechmocne zioło, potrafiące wyleczyć każdą chorobę: całe rośliny były suszone na strychach, a po wysuszeniu używane na domowe potrzeby lub sprzedawane do sąsiednich Niemiec, gdzie cieszyły się wielkim powodzeniem.

Zgodnie z ostatnimi badaniami, właściwości lecznice ma napar z kycolu, który można stosować na otarcia i inne skaleczenia skóry. Do użytku wewnętrznego, na przykład w postaci ziołowej herbatki, zdecydowanie nie jest polecany. Ze względu na określony stopień toksyczności nie jest dostępny w oficjalnej sprzedaży.

O KLIMACIE I POGODZIE

Fotografie z galerii Klečové louky

Góry Izerskie słyną ze swego bardzo ostrego klimatu, charakterystyczny dla tego regionu dzień jest mglisty (np. w latach 1971-1975 w Bedřichovie było w ciągu roku 111 mglistych dni, a na Souši nawet 141), z siąpiącym deszczem, rozmokły. Góry Izerskie to teren, na którym długo leży śnieg (w przeszłości nawet przez 160 dni, w ostatnich latach mniej). Lato jest tu krótkie, dość chłodne, nie należy do wyjątków fakt, że w partiach szczytowych temperatury opadają poniżej 0°C, natomiast zima bywa długa i ostra.

Temperatury w Górach Izerskich wahają się wyraźnie zależnie od wysokości nad poziomem morza, przy przesunięciu raptem o 100 metrów w górę zmiana może wynosić nawet dwa stopnie Celsjusza. Temperatura jest często zależna od ukształtowania terenu, dlatego w Górach Izerskich znajduje się cały szereg tak zwanych mrozowych kotlin, w których ze względu na ograniczoną cyrkulację powietrza temperatura w sposób stały jest niższa niż w okolicy. Najbardziej znanym takim miejscem jest osada Jizerka. W miesiącach zimowych dla Gór Izerskich typowe są także inwersje. Ciekawostką jest to, że w roku 1940 na Jizerce odnotowano absolutnie rekordową najniższą temperaturę (-42°C).

Pod względem obfitości opadów najbogatszym rejonem Gór Izerskich są zbocza północne. Jest tak dlatego, że rejon ten jest pierwszym wyższym wypiętrzeniem górskim masywu sudeckiego w kierunku przeciwnym do przeważających, napływających z północnego zachodu mas powietrza, przynoszącego opady. Góry Izerskie biją czeskie i czechosłowackie rekordy, jeżeli chodzi o wysokość opadów dziennych, miesięcznych i rocznych. W roku 1897 na Novej Louce w ciągu doby spadło 345 mm wody, co w górach stanowi co prawda rekord, ale w tym miejscu jest to wyjątek, dlatego że bardzo wysokie opady są przeważnie rejestrowane na Jizerce, która bije absolutny rekord w rocznej sumie opadów (w roku 1926 spadło tutaj 2201 mm wody).